20 Nisan 1939 Tarihli Yeni Sabah Gazetesi Sayfa 5

 CEBELÜTTARIK Akdenizin En Büyü "Deniz İngilizler Bu Mevkie Niçinkıymet veriyorlar Bugünlerde siyasi buhran Akdenizin şark...
Metin içeriği (otomatik olarak oluşturulmuştur)

CEBELÜTTARIK Akdenizin En Büyü "Deniz İngilizler Bu Mevkie Niçinkıymet veriyorlar Bugünlerde siyasi buhran Akdenizin şark kısmını sarstıktan sonra şimdi de garp kısmına intikal etmek üzeredir. Bu arada ilk hatıra gelen mesele, Cebelüttarık meselesi, İngilizlerin mühim bir beynelmilel transit yoluna hâkim olmaları ve arzularına göre bu methali mürakabe edilmek kabiliyeti hatıra gelmektedi İngilizlerin, Akdenizin bu kısmında yani Cebelüttarık boğazında sevkülceyş — bakımından mühim bir mevkii ele geçirme teşebbüsleri şark ile İngiliz tacirlerinin ticari münasebetlerinin inkişafile başlar: Bilhassa ©o devirlerde Afrikanın şimal sahilİerinde cevelân eden korsanlara karşı bir hareket noktası — elde etmek başlıca gayedi. Fakat bu siyaset duvam etmedi. İngilizler bu noktadaki faaliyetlerini gevşettiler, Buna rağmen Britanya devleti, 1662 de, İngiliz kralı İkinci Şarl ile evlenen Katerinin düğün hediyesi olarak getirdiği Tanca şehrine sahip oldu. Fakat 1684 de bu mevki de bırakıldı. Bundan sonra Gilyom Döranjin Britanya — krallığına gelmesinden 1815 farihine kadar, Cebelüttarık boğazında yeni bir — İngiliz siyaseti başlar. İngiltere ile Fransa arasında vukua gelen veraset herbi bu iki devlet arasındaki mücadeleyi Akdenize de sıçrattı. O vakit Cebelüttarık boğazı Britanya hükümeti nazarında başka türlü bir mâna ifade etti- Daha o devirde Fransızların Atlantik ve Akdeniz filolarını ayırmak Britanya deniz tabiyesinde büyük bir mevki tuttu. 1704 de İngiliz amirali Rooke, Barselonda muvaffakıyetsizliği uğrayınca, İngiltereye eli boş dönmemek için Cebellüttarığı işgale kalktı. Cebelüttarık 24 temmuz 1704 de teslim oldu. Fakat Fransızlarla İspanyollar İngilizleri bu mevkiden atmak için 1705 tarihine kadar uğraştılar. Nihayet bu kayalık İngilizlere bırakıldı. Britanya hükümetinin bu yerlerdeki hâkimiyeti 27 mart 1713 Madrid muahedesinin dördüncü maddesi ve nihayet 13 temmuz 1713 Utredit muahedesinin 10 uncu kısmı ile taayyün etti. İngiliz kuvvetleri, işga! ettikleri bu yerden çıkamıyorlardı. Bununla berober İspanyollar bu yer den birtürlü vazgeçmiyorlardı. Hattâ İngiltere Şimali Afrikada meşgul İngiltere Şimali — Afrikada meşgul iken, İspanya büyük hazırlıklardan sonra 1779 da Fransa ile anlaşarak ve onun yardımile Cebelüttarığa taarruz ile muhasara etti. Bu muhasara keyfiyeti — İngilizlerin kayalığa yerleşmelerindenberi — vukua gelen on dördüncü taarruz idi. Ve takriben dört sene kadar sürdü. Kayalık taki İngiliz askerleri, kendilerinden gok kuvvetli ve fazla mıkdarda olan İspanyollara mukavemet gösterdi. Neticede İngiltere, Versay muahedesile, yeniden Cebelüttarığı mu hafaza etti. Artık İngiltere bu mlis hafaza etti. Artık — İngiltere bu — müstahkem mevkide Akdenizdeki daimi de Tarihi Kü Üsşüqün Fransız Akdeniz filosu bir geçit resminde niz kuvvetleri için bir istinad noktası vücude getirmek niyetini izhar etti. Ve Süveyş kanalının açılması boğazın ve dolayısile Cebelüttarık kayalığının ehemmiyetini - bilhassa tebarüz ettirdi,şimdi ortaya bir de imparatorluk yolunun himaye ve müdafaa meselesi çıkmıştı. Kayalık müthiş surette tahkim — edildi- Zira arka taraftaki İspanyol kuvvetlerine ve toplarına karşı mukavemet, İngilizlerin beklediği emniyet marjını veremiyecekti. Bu sebepten İngilizler bu mevkii, boğazın Afrika sahilinde bulunan ve diğer bir İspanyol mevküle değiştirmek istediler. Bu hususta Ceuta ilk hatıra gelen yer oldu, İngiltere, — sağlam surette tahkim edilmiş Ceutanın, Cebelüttarık kadcer ehemmiyet kesbedeceğini bilmiyor değildi. Fakat, İspanyolların muhalefeti ve harici münasebette vukua gelecek fena akisler, Britanya hükümetinin bu kararını tatbik sahasına koymasına mani oldu. Bu arada İspanyollar Cebelüttarıktan bir türlü — vazgeçmiyorlardı. Umumi harp nihayetinde İspanyollar bir aralık kayalığa sahip olacaklarını ümit ettiler, Fakat Paris muahedesi onları inkisarı hayale uğrattı. İngiltere, ayni kıymette bir taviz almadan Cebelüttarığı bırakmak niyetinde değildi. Fakat Britanya krallık ailelerinin karabeti ve Fransaya karşı müşterek bir husumet, bu hususta fazla bir iddiz dermeyan edilmesine mani oldu. Fakat 1931 deki ilk İspanyol ihtilâlinden sonra Madridin tavrı değişti. Yalnız emellerini mevki tatbika çıkarmak zamanı bulamadı. Şimdi Yeni İspany miyen bu iddia ve talepleri dermeyan edecektir. Filhakika 1782 denberi, Akdenizin bu havzasında — yegâne İngiliz mevkii Cebelüttarıktır. Bu sebepten İngiltere mütemadiyen boğazın civarını diğer devletlerin eline bırakmamak yolunu tutmuş — ve bu siya Cebelüttarık'ın umumi manzarası İspanyol ve | set bugüne kadar — muvaffakıyetle| intaç edilmiştir. Bu arada boğazda! mevkilerden Tanca da ehemmiyetli| bir mevzu oldu. Bu maksatla Tanca meselesi| Britanya siyasetinde hakiki bir e-| nemmiyet — kesbetti. İspanyol- Fasi harbinde İspanya, büyük Britanyaya verdiği bir nota ile Tancayı işgalden feragat ettiğini beyana mec-i bur oldu- Fasa mütedair 1902 Fransız- İspanyol muahedesi İngilizlerin müdahalesini nazarda — tutuyordu. 1904 muâhedesinde Tanca zikredilmeden, Melilâ'dan Sebte mansabına kadar olan sahil kısmının -Tan. ca da bu kısma dahiloldu- tahkim edilmemesi - kararlaştırıldı. — 1904 Fransız-Fas mukavelenamesinin 9 uncu maddesi de Tanca şehrini İspanyol vazıyedinden hariç tutuyordu. , 1906 Elceziras konferansında Almanlar, şehre Fas sultanının otoritesi altında zabita — kuvvetleri yerleştirilmesini ileri sürdüler. Tabi. atı ile İngilizler buna mümanaat et. tiler. Fransızların — burada kuvvet bulmasından korkuyorlardı. 1911 de Almanyanın Fastan elini çekmesi Üzerine İngiltere burasının beynelinilelleştirilmesi işini Üüzerine aldı. İngiltere bu meseleyi bir Afrika meselesi gibi telâkki etmeyip Avrupayı alâkadar eden bir mahiyette gördüğünü beyan etti. Bunun üzerine devletler ilk noktai nazarlarını. döndüler. İspanya, Tancanın kendisine verilmesini istiyordu . Nihayet Tanca statüsü 1923 mayısında tesbit edildi. Ve kısa bir müddet sonra 1925 de meriyete girdi. Anlaşmanın üçüncü maddesi Tancayı daima bir bitaraflık tine sokuyor. Ve ,beynelmilel mıntaka içerisinde mahiyeti ne olursa olsun her türlü askeri harekâtı menediyordu. Nihayet her hangi bir askeri işgal mevzuubahis edilmemesi de kararlaştırıldı. Bir müddet sonra statüya vazi; İtalya da bu iştirâk arrzu etti. Tanca meselesi, nazarında büyük bir ehemmiyeti haizdi. Zira bu mevki, İngiltere gibi, kendisini de Avrupaya mü teallik bir mesele — olarak alâkadar ediyordu. 25 temmuz 1928 de Tanca statüsünlün tadilinde, ?talya, İgiliz: lerin yardımile, bu statüiye dahil oldu- Son hâdiselere kadar vaziyet bu merkezde iken, yeni fapanya devletiverinin faaliyeti — ortalığı yeniden nin kuruluşu ve Berlin- Roma mihsarstı. Zira meşhur ve eski İngiliz diplomatlarından Canning'in dediği gibi, (Tanca arzın başlıaca hâkim mevki. lerinden biri ve İngiltere için Büveyg kanalı gibi ehemmiyeti halzdir.) (Sonu 7 inoi sayfada)